Δέκα χιλιάδες χρόνια ιστορία

Η πρώτη ανθρώπινη παρουσία στις Σπέτσες χρονολογείται κατά τη Μεσολιθική Εποχή, περί το 8.000 π.Χ., όταν το σημερινό νησί ήταν ακόμη ενωμένο με στενή λωρίδα γης με την απέναντι αργολική ακτή, στην περιοχή της σημερινής Κόστας. Λεπίδες από πυριτόλιθο της εποχής εκείνης βρέθηκαν γύρω από πηγές νερού στη Ζωγεριά. Άλλα ευρήματα, στην περιοχή της Αγίας Μαρίνας, όπου ανακαλύφθηκε πρωτοελλαδικός οικισμός, είναι μεταγενέστερα και χρονολογούνται περί την 3η χιλιετία π.Χ. Τουλάχιστον τρία φυσικά λιμάνια των Σπετσών (Αγία Μαρίνα, Αγία Παρασκευή και Ζωγεριά) χρησίμευσαν ως καταφύγιο για τα πλοία που μετέφεραν εμπορεύματα από και προς τον μυχό του Αργολικού Κόλπου κατά την περίοδο της ακμής του κράτους της Λέρνας (περί το 2.300 π.Χ.). Μετά την κατάρρευση του κράτους της Λέρνας, οι Σπέτσες πέρασν σε περίοδο παρακμής. Ευρήματα στις περιοχές της Αγίας Μαρίνας και των Αγίων Αναργύρων μαρτυρούν την ύπαρχη οικισμών της ύστερης Μυκηναϊκής περιόδου (περί τον 13ο και 12ο αιώνα π.Χ.). Την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου κτίσθηκαν στις κορυφές του Προφήτη Ηλία και της Ζωγεριάς πέτρινα παρατηρητήρια.

Αναφορά της νήσου των Σπετσών γίνεται τόσο από τον Στράβωνα κατά τον 1ο αιώνα π.Χ., όσο και από τον Παυσανία κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ., με την ονομασία Πιτυούσα.

Η επιδρομή των Γότθων στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος προκάλεσε κύμα προσφύγων στις Σπέτσες, με αποτέλεσμα ο οικισμός του νησιού, με επίκεντρο το Παλιό Λιμάνι, να αναδειχθεί σε μία από τις τρεις μεγαλύτερες πόλεις της Αργολίδος (μαζί με Άργος και την Ερμιόνη).

Κατά τον 18ο αιώνα και με την κατάληψη της Πελοποννήσου από τους Τούρκους και τον εκδιωγμό των Ενετών, αρκετοί αλβανόφωνοι Χριστιανοί κατέφυγαν στις Σπέτσες, προκειμένου να αποφύγουν τους Τούρκους.

Οι πρόσφυγες αυτοί δημιούργησαν το παλαιό οικισμό των Σπετσών, στην περιοχή που ονομάσθηκε Καστέλλι, και οχυρώθηκε με τείχος, πέραν της φυσικής προστασίας που παρείχε η μορφολογία του εδάφους. Με την πάροδο του χρόνου ανέπτυξαν σημαντική ναυτική δύναμη. Η ελληνική συνείδησή τους τους οδήγησε στην συμπαράταξη με τους Ρώσους στον Ρωσσοτουρκικό πόλεμο του 1768-1774, με μετατροπή του ισχυρού εμπορικού στόλου τους σε πολεμικό και τη συμμετοχή του σε ενέργειες κατά των Τούρκων, στα λεγόμενα "Ορλωφικά".

Εις απάντηση, το 1770 οι Τούρκοι κατέστρεψαν ολοσχερώς τον μοναδικό τότε οικισμό των Σπετσών, στο Καστέλλι, ως αντίποινα για τη συμμετοχή του Σπετσιωτικού Στόλου στην επανάσταση του Ορλώφ. Για μερικά χρόνια μετά την καταστροφή το νησί έμεινε έρημο, αλλά από το 1774 νέοι έποικοι έφθασαν από τις απέναντι ακτές της Πελοποννήσου, που εκμεταλλεύθηκαν την συνθήκη Κιουτσούκ-Καϊναρτζή περί ελευθέρας διακινήσεως ρωσσικών πλοίων και ξαναδημιούργησαν ισχυρότατο εμπορικό στόλο με πλοία που έφεραν τη ρωσσική σημαία.

Με τήν επανοίκιση των Σπετσών ο οικισμός άρχισε να επεκτείνεται και πέραν του Καστελλιού, καθώς από τις ναυτικές δραστηριότητες τα οικονομικά του νησιού έγιναν πάλι ίδιαίτερα ανθηρά. Όταν το 1821 ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση, οι Σπέτσες ήσαν το πρώτο από τα ελληνικά νησιά που σήκωσε τη σημαία της Επαναστάσεως, τα ξημερώματα της 3ης Απριλίου 1821. Ο στόλος των Σπετσών, αποτελούμενος από τα εμπορικά πλοία του νησιού που είχαν μετατραπεί σε πολεμικά, έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στον κατά θάλασσα Αγώνα, μετέχοντας τόσο σε επιδρομές κατά των τουρκικών παραλίων, όσο και σε αποκλεισμούς φρουρίων της Πελοποννήσου. Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η συμμετοχή του Σπετσιωτικού στόλου στις πολιορκίες των φρουρίων του Ναυπλίου και της Μονεμβασίας, και στις ναυμαχίες της Σάμου (1824) και του Καφηρέως (1825).

Μετά την απελευθέρωση οι Σπέτσες δεν ακολούθησαν τις εξελίξεις της ναυτιλίας με την εξάπλωση του ατμού και έχασαν την εμπορική και οικονομική ακμή τους. Ανάκαμψη άρχισε να παρουσιάζεται μόνον με την ανάπτυξη του τουρισμού, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνος.